Tekst: Jan van Lierop en Jacques Spaan
De auteurs van dit artikel J. Spaan en J. van Lierop zijn beiden lid en erevoorzitter, respectievelijk lid en oud-secretaris van de zeeaquariumvereniging Cerianthus in Utrecht. Zij hebben een gedegen literatuurstudie uitgevoerd en zich bij diverse bronnen georiënteerd om een zo compleet mogelijk artikel te schrijven. Zij schrijven dit artikel samen, maar komen ook afzonderlijk aan het woord.
In dit artikel over het aquariumgranuloom/tuberculosis willen zij hun ervaringen mededelen en medehobbyisten waarschuwen voor de infectierisico's bij het verzorgen van het zeeaquarium. Bovendien geven zij een aantal voorzorgsmaatregelen om deze risico's te voorkomen/te beperken.
Inleiding
De meeste zeeaquaria zijn opgebouwd uit levend steen en al dan niet ingericht met steenkoralen. Zowel het levend steen als de steenkoralen kunnen behoorlijk scherp zijn. De meeste aquaristen gaan bij het schoonmaken van de bak dan ook voorzichtig te werk.
Echter, de onzichtbare gevaren van de microscopische wereld (bacteriën) kunnen aanzienlijk gevaarlijker zijn. Vele zijn niet gevaarlijk, maar er zit een aantal heel agressieve bacteriën bij, waarvan we de gevolgen pas merken als het kwaad al is geschied. Incubatietijd: 20-25 dagen. Soms duurt het langer (2 maanden), voordat de symptomen verschijnen, omdat het een langzaam groeiende bacterie is. Het grootste gevaar vormt de groep Mycobacteriummarine tuberculosis, ook wel het aquariumgranuloom genoemd.
Granuloom
Om te beginnen: wat is een aquariumgranuloom? In het woordenboek staat letterlijk: 'Een zwelling die uit granulaatweefsel bestaat.' Dit komt veel voor bij chronische infectieziekten, zoals tuberculose, lepra enz. De infectie die ontstaat door deze bacterie (Mycobacteriummarine) wordt meestal opgelopen via de vinger of hand.
Als de bacterie via een klein wondje in de bloedbaan is binnengedrongen, vormt zich na een aantal weken een rode zwelling op de vinger of hand. Vervolgens ontstaat er na enige tijd een pijnlijke, paarse bult, ook wel nodi genoemd. Een aantal weken later gaat de bult verweken en wordt hij vervolgens van binnenuit, richting huidoppervlak, geperforeerd. Er valt nu een groot gat in het midden van de bult, waar vervolgens pus uitkomt.
De lymfeklieren maken namelijk natuurlijke barrières aan, ook wel lymfeknopen genoemd, om te voorkomen dat schadelijke stoffen verder het lichaam in worden getransporteerd. De schadelijke stoffen moeten toch weg en zoeken daarom een uitweg via de bult naar boven. Als de lymfeklieren het niet meer aankunnen, verspreiden die stoffen zich via de bloedbaan naar andere plaatsen in het lichaam.
Algemeen
Opmerkelijk is de overstelpende informatie in het Internet (Nederland, Engeland, Amerika, Duitsland) over deze en gelijksoortige aandoeningen, veroorzaakt door aquariumbacteriën. Dat het aquariumgranuloom (AG) op zo'n grote schaal blijkt voor te komen, worldwide, hadden we niet verwacht! Er zijn zelfs epidemieën met tientallen tot honderden patiënten waargenomen.
Er zijn overeenkomsten in symptomen, in gevolgen en behandelwijze. Meestal loopt het goed af. De behandeling met antibiotica is tijdrovend. Lang niet altijd is sprake van tbc. Een aantal species uit de groep Mycobacteriummarine kunnen voor de mens wel pathogeen zijn en onder andere huidafwijkingen veroorzaken.
Hoewel er in vele, minder recente publicaties op wordt gewezen, dat lymfevaten en -klieren zelden bij het ontstekingsproces worden betrokken, blijkt dit toch slechts ten dele juist te zijn. In latere publicaties wordt hiervan wel melding gemaakt. Als het weerstandsvermogen, immuunsysteem, tekortschiet zijn complicaties en risico's groter, terwijl de behandeling moeilijker en langduriger is.
De betreffende bacterie, Mycobacteriummarine tuberculosis, kan zich agressief gedragen en forse, blijvende, schade veroorzaken. Overigens, tbc is nou niet het eerste, waar je aan denkt. De veronderstelling, dat tbc nauwelijks meer voorkomt in Nederland of zich beperkt tot de longen is onjuist. De diagnose AG is moeilijk vast te stellen en blijkt in eerste instantie vaak niet correct. Zelfs het kweken van huidmateriaal (biopten) geeft niet altijd uitsluitsel. Het is bekend, dat AG vooral huid-, long- en cornea-(oog)infecties kan veroorzaken. De huidafwijkingen, in de vorm van abcessen, ontstaan meestal in aansluiting op verwondingen. Het is schrikbarend te moeten constateren, dat de meeste artsen niet op de hoogte zijn van het bestaan van het AG.
Ervaring J. Spaan
Ikzelf heb eerst bijna twee maanden bij de huisarts gelopen, die bloedvergiftiging constateerde. Diverse penicillinekuren gehad. Inmiddels had ik vier etterende wonden op mijn hand. Toen ik er ook nog koorts bij kreeg, heeft de huisarts mij doorverwezen naar de dermatoloog.
Ik heb echt alle geluk van de wereld gehad, zoals verder uit dit artikel zal blijken, want de dermatoloog stelde onmiddellijk de diagnose 'aquariumgranuloom'. Ik kreeg tweemaal daags Minocyclinetabletten voorgeschreven en moest de wonden (inmiddels zeven stuks) tweemaal daags insmeren met een zalf. Dit moest zeer voorzichtig gebeuren, daar de schadelijke stoffen besmettelijk waren. Ter controle en bevestiging van de diagnose werd een biopsie naar het lab gestuurd. Na ruim één jaar was het laatste abces genezen.
Uit diverse literatuurstudies blijkt, dat het zeer uitzonderlijk was, dat mijn dermatoloog zo snel de juiste diagnose stelde. Bij alle onderzoeken bleek dat de patiënt van dokter naar dokter, van specialist naar specialist werd verwezen, zonder dat de juiste diagnose werd vastgesteld. Het gevolg was, dat de meeste patiënten de verkeerde medicatie kregen toegediend en dat het aquariumgranuloom zich verder in het lichaam verspreidde, met alle gevolgen van dien.
Ervaring J. van Lierop
Vanaf het begin van het jaar dienden zich problemen aan met mijn rechterhand: pijnlijke, gezwollen, kromtrekkende en steeds moeilijker te bewegen vingers. Alles wees op reuma. Na circa een halfjaar ontstonden nog meer problemen: ziekte, koorts, gewichtsverlies, gebruik van rechterhand
 |
Uiteindelijke diagnose: AG met tuberculose (geen open tbc met besmettingsgevaar). Er volgt nu een intensieve behandeling met chemotherapie, waarbij ernstige bijwerkingen kunnen voorkomen, zoals aantasting van lever en nieren, verminderde gezichtsscherpte en gezichtsveld/verstoord kleuren zien.
De toegepaste antibiotica: Ethambutol (Myambutol) en Claritromycine (Klacid).
Medisch gezien zijn er verschillende vormen van de AG-aandoening te onderscheiden. We gaan daar verder niet op in, omdat dit buiten het bestek van dit artikel valt. Mijn behandeling gaat minimaal een halfjaar duren en kan uitlopen tot een jaar. Daarna zal een nieuwe operatie nodig zijn om het functieverlies van de hand - voor zover mogelijk - teniet te doen. De hier beschreven variant komt zelden voor. Ik ga er uitgebreid op in. Niet om te shockeren, maar om te informeren. Ga niet lichtvaardig om met onderhoudsklussen aan/in het aquarium. En denk niet: het zal mij niet overkomen, want ik beoefen al jaren zonder problemen deze hobby. Het is als met beleggen: 'successen in het verleden geven geen garantie voor de toekomst.'
Protopalytoha
Geheel andere vormen van infecties door aquariumbacteriën zijn omschreven in Het Zeeaquarium van januari/februari 2006, 'Ziek worden door zeewater', en in het Cerianthus-aandblad van april 2005, 'Giftige korstanemonen (buttons)'. Ook zijn enkele leden van onze vereniging het slachtoffer geworden. De veroorzaker is het koraal Protopalytoha. Het gif van dit koraal heet palytoxine en is zelfs sterker dan dat van de koningscobra! De wijze waarop het gif wordt overgebracht (via de luchtwegen), komt overeen met die van de legionellabacterie. Wees voorzichtig met deze korstanemonen. Zeker tijdens het hardhandig schoonmaken, afborstelen, verwijderen van stenen met palytoha uit het aquarium. De ingeademde aerosolen zijn zeer gevaarlijk.
Voorzorg
De simpelste en effectiefste manier om een aquariumgranuloom te voorkomen is zo min mogelijk met je handen in het zeeaquarium komen. Te veel aquaristen klooien te veel in hun bak, zoals met het regelmatig verplaatsen van levend steen, koralen e.d.
Voorzorgsmaatregelen en hulpmiddelen om risico's te reduceren:
- Vermijd contact met zeewater met wondjes aan hand of arm.
- Trek schouderlange handschoenen aan bij het werken in de bak. Voorkom afschuiven door klittenband om de bovenarm te bevestigen. Trek over de lange handschoen een huishoudhandschoen ter voorkoming van lekkages.
- Was handen grondig na de klus, liefst met bacteriële zeep.
- Gebruik speciaal gereedschap met afstandsbediening (grijpers) als hulpmiddel.
- Gebruik voor het schoonmaken van ruiten een magneetcleaner.
- Zorg voor goede aquariumcondities (good aquarium practice). Houd vissen gezond, zorg voor een schone bak, verwijder detritus, ververs regelmatig water enz.
In het zeewaterforum stond de volgende uitspraak: 'Handschoenen is voor Mietjes.' Dit is het bagatelliseren van het probleem en het domweg negeren van de risico's. Gelukkig waren er ook verstandige forumleden, die wel de nodige voorzorgsmaatregelen namen.
Het gevaar schuilt vooral in het doen van klusjes tussendoor, stenen rechtzetten, watten uitspoelen/vervangen, voeren, afschuimer schoonmaken, want dan wordt de handschoen vergeten... Mocht het toch fout gaan:
- Ga meteen naar de huisarts, laat je doorverwijzen naar een dermatoloog of plastisch chirurg.
- Meld, dat je een zeeaquarium hebt.
- Verstrek schriftelijke informatie over deze infectie met behulp van artikelen van zeeaquariumvereniging Cerianthus.
- Informeer uw aquariumvereniging.
- De AG-bacterie komt ook in zoet water, vijvers, zwembaden, in zee en bij dieren voor en verder in rivieren, meren, moerassen, havens en mijnwater. Bacteriën heeft men aangetroffen in zoet en zout water, vissen, slakken, kikkers, schildpadden, watervlooien en tubifex. Er zijn ook gevallen beschreven, waarbij is aangenomen, dat de patiënt géén contact had met water en bij wie de aandoening optrad na verwonding (door een mes, rozendoornen, machines en werktuigen).
- Enkele door een dolfijn gebeten zwemmers zijn besmet geraakt.
- Tbc komt nog altijd voor in Nederland; er komen jaarlijks 1.400 nieuwe gevallen bij.
- Hoge temperaturen van 30 tot 32 graden Celsius in het aquarium zijn bevorderlijk voor de ontwikkeling van bacteriën (en we hadden een hete zomer - 2006).
- Andere benamingen voor het AG zijn: swimmingpool granula, fishtank granuloma, surfers nodules, fishhandlers nodules.
- Naar verluidt zou de levensduur van dit soort bacteriën in een aquarium beperkt zijn van 1 tot 3 jaar.
- Er is weinig bekend over de langetermijneffecten na een AG-aandoening.
- Een mariene infectie kan niet worden overgebracht van mens op mens. De auteurs van dit artikel denken hierover wat genuanceerder. Wij zijn van mening, dat bij elke infectie - vooral bij wondbehandeling - de hygiëne in acht moet worden genomen.
- Er is geen bewijs, dat dit soort lichamelijke infecties kunnen worden veroorzaakt door het drinken (bijvoorbeeld door afzuigen) van aquariumwater (toch al niet lekker).
- Het gebruik van ozon in het aquarium is misschien een middel om de AG-bacterie te bestrijden.
- Uit onderzoek door de Universiteit van Chicago bleek, dat van de 193 geconstateerde AG-infecties 49% was opgelopen in een aquarium.
We hebben in dit artikel onze bevindingen zorgvuldig en zonder te overdrijven weergegeven, conform de feiten. Doe er uw voordeel mee. Wij beoefenen deze fascinerende zeeaquariumhobby al zo'n 25-30 jaar met veel plezier. Wij hopen met onze bijdrage te bereiken, dat u dat in de toekomst ook kunt blijven doen.
Utrecht/Nieuwegein, oktober 2006
Geraadpleegde literatuur/referenties
J. Spaan: 'Aquariumgranuloom', maandblad Cerianthus, december 2002
NBBZ: 'Ziek worden van zeewater', Zeeaquarium, januari/februari 2006
Der Mehrwasseraquarianer, 'Krusteanemonen', 1/2006
R.van Zwienen: 'Protopalytoha,' maandblad Cerianthus, mei 2005
Mycobacterium Marinum Fact Sheet, september 2002
Steven Pro: 'Fish disease you could catch,' Reefkeeper, 2003-07
Y.W. Lim et all: 'Mycobacterium Marinum Infection of the hand' Singapore 2000
Het aquariumgranuloom: H.J.C.M. Uttendorfsky-van der Putten, S.H. Oosterwal, H. Neering en E. van Dijk/Nederlands Tijdschrift Geneeskunde, 121 nr. 45, 1977
Talrijke andere websites met veel links
Tuberculosefonds 'Veel gestelde vragen,' 9-2006
Tuberculose 'Medische encyclopedie,' 26-5-2003
Bijsluiterinformatie van de fabrikant van Ethambutol en Claritromycine
Informatie van artsen St. Antonius Ziekenhuis Nieuwegein
N. Plantenga en dr. J. de Vries, afdeling heelkunde van het St. Antonius Ziekenhuis, Nieuwegein, med. vignetten, augustus 2005