Voor starters (11/15)
Alles over het opzetten en onderhouden van een tropisch zoetwatergezelschapsaquarium

De verlichting

Tekst: Wim Steinhoff (Natuurvrienden Zwolle, Zwolle) - foto's: Frans Maas

Naar aanleiding van vragen van aquaristen heb ik begrepen, dat er over de verlichting van aquaria nog enige algemene informatieverstrekking noodzakelijk is. Daar wil ik het nu in het kort over hebben. Ik ga er niet te diep op in, want er is voldoende literatuur over.

Goed verlichte plantenbak
Voorbeeld van een goed verlichte plantenbak

Zoals ik reeds heb aangegeven, hebben onze planten en vissen licht nodig om de kunnen voortbestaan. Onze bakken staan in ruimtes, waarin het zonlicht onvoldoende is om de biologische aquariumprocessen op gang te brengen en te houden. Zelfs als de zon even in de bak schijnt, is er niet genoeg licht. Daarom moeten wij onze bakken met lampen verlichten. De lampen kunnen het zonlicht qua lichtintensiteit natuurlijk nooit vervangen, maar we kunnen ons er goed mee behelpen.
In het verleden gebeurde het verlichten met gloeilampen, omdat er niets beters was. Gloeilampen hebben het nadeel, dat ze veel energie in warmte omzetten en niet in licht. Ze gaan dus zeer inefficiënt met de energie om. Verder hebben gloeilampen een lichtkegel, zodat een bepaalde plaats sterk en de plaats ernaast veel minder belicht wordt. Het voordeel is, dat ze warm en aangenaam kijklicht uitstralen.

  Lichtkap
De lichtkap neemt een centrale plaats in in de aquariumhobby (foto Han Witzel)
Tegenwoordig is de tl-buis de aangewezen lichtbron
De tl-buis is een ontladingsbuis, die straling geeft door de ontlading van elektrische energie in een met gas gevulde buis. De verschillende lichtkleuren worden bereikt door aan de binnenkant van de buis op het glas een poeder in een bepaalde kleur aan te brengen. De lichtstralen die daar doorheen gaan, nemen de kleur van het poeder aan. Een tl-buis gaat veel efficiënter met energie om dan een gloeilamp en is veel effectiever. Er zijn tl-buizen van diverse merken en vele lichtkleuren te verkrijgen. Het is ondoenlijk om die allemaal te bespreken.

Levensduur van een tl-lamp
De moderne tl-buizen gaan boven een aquarium ongeveer twee jaar mee. Voor het oog geven ze dan nog wel voldoende licht, maar na die twee jaar is de lichtopbrengst door slijtage zo ver teruggelopen, dat de planten onvoldoende licht krijgen. Als je een tl-buis vervangt, monteer dan ook een nieuwe starter. Ook die slijt door het steeds weer opstarten van de lamp. Als je bij een nieuwe tl-buis een versleten starter gebruikt, slijt de lamp veel sneller en gaat hij korter mee. Dat is zonde van het geld. Vervang ook geen twee lampen tegelijk. Dan kunnen de planten en vissen een lichtschok krijgen, wat slecht voor ze is. Houd tussen het vervangen van meer lampen een maand tussenruimte.

 
Kijkje onder de lichtkap van een goed uitgerust aquarium. Behalve de tl-buizen zien we een aantal kleine gloeilampjes. Niet nodig voor de plantengroei, maar door middel van een dimmer kan we de plotselinge 'klap' van de verlichting, die aan- of uitgaat worden overbrugd. Vissen hoeven dan niet te schrikken. Zie ook hoe de kap door een brede lat gestut word. Handig bij het verwisselen van lampen en ander werk in het aquarium. Uiteinden van twee voor aquariumverlichting veel gebruikte tl-buizen met kleurnummer 830, die een groot aandeel in rood in het spectrum uitstraalt. De rode en de blauwe kleuren zijn van niet te onderschatten betekenis voor goed groeiende planten. De kleurnummers zijn alweer geruime tijd gestandaardiseerd. Een lamp van een bepaald nummer verspreidt licht van een bepaalde kleur door elk mogelijk merk.

Soorten en merken lampen
De fabrikanten van de meest gebruikte tl-buizen, geschikt voor aquaria, zijn
  Tl-buis met kleurnummer 840
Tl-buis met kleurnummer 840, dat een groot aandeel in blauw van het spectrum uitstraalt.
Sylvania en Philips. Daar zal ik me in principe toe beperken, hoewel er ook goede lampen van diverse andere merken in de handel zijn. Daarmee kun je, als je dat wilt, zelf experimenteren.
Er zijn tegenwoordig speciale aquariumlampen in de handel, die de plantengroei verbeteren. Zij versterken tevens de kleuren van de vissen en de planten. Dat doet de gro-lux ook, maar naar mijn smaak te veel. Ik heb zelf sinds een paar jaar plantenlampen van Dennerle (Trocal-de luxe Special-plant) boven mijn bak hangen en ik heb gemerkt, dat de planten door het gebruik van deze lampen beter groeien. Ook lijkt het water helderder, de planten zijn goed op kleur en de lampen geven naar mijn smaak mooi kijklicht. Maar deze speciale aquariumlampen zijn vrij duur. Iedereen moet voor zich zelf bepalen of hij of zij die investering waard vindt. Bovendien is een bewijs voor betere groei door een lamp niet gemakkelijk te leveren, omdat dat ook aan andere, gunstige omstandigheden kan liggen, zoals de plantenvoeding etc.

De lichtkleuren zijn voor de planten niet van groot belang. Maar vermijdt groen en geel licht. Daar groeien de planten niet door. Wel belangrijk voor de assimilatie zijn blauw en rood licht. Deze kleuren moeten in de juiste verhoudingen in het licht aanwezig zijn.

Lampkleuren
Als beginner moet je je niet al te veel verdiepen in de termen lumen, groei-intensiteit
  Warmwit, rood en groen
Drie lampen in een gangbare kleur: warmwit, rood en groen
van het licht enz. Als je dat interessant vindt, kun je daar genoeg literatuur over vinden. Bovendien zijn de verschillen tussen de lampkleuren die boven een aquarium worden gebruikt niet zo erg groot. De lampkleuren kunnen ook weer beïnvloed worden door de helderheid van het water en de kleur van de binnenkant van de lichtkap (die helder wit moet zijn) enz. Zoals ik al in het eerste hoofdstuk heb vermeld, moeten we er rekening mee houden, dat we bij een goed draaiende bak plusminus 1,5 watt tl-licht per dm2 nodig hebben, afhankelijk van de waterhoogte.

Lengte lampen, hoeveelheid licht
Boven bakken van 40 en meer centimeter waterhoogte is 2 watt per dm2 aan te bevelen. De uitkomst van deze berekening ronden we naar boven af op de standaardwattages van de lampen. Dat zijn: 15 watt 45 cm, 18 watt 60 cm, 25 watt 75 cm, 30 watt 90 cm, 36 watt 121 cm en 58 watt 151 cm. We gebruiken bij voorkeur lampen over de volle lengte van de bak. Als de bak langer is dan de standaardlamplengte, komt er aan de zijkanten van de bak te weinig licht. Dat is met extra lampen aan de zijkanten enigszins op te vangen, maar het is altijd het beste om een baklengte te zoeken, waar een tl-buis precies boven past. De lengte van de bak wordt dan de lengte van de tl-buis, zoals hierboven opgegeven, plus 5 centimeter voor de montage van de lampvoetjes. Er zijn geen lampen langer dan 1½ meter. Dus boven bakken langer dan 1½ meter monteren we twee of zelfs meer kortere lampen naast elkaar, zodat daarmee de gehele baklengte wordt beschenen.

  Gro-lux
Spectrumdiagram van een gro-luxlamp
Warmwit de luxe
Spectrumdiagram van een normale warmwit de luxe lamp
Aqua Star
Spectrumdiagram van de bekende
Aqua Star
Philips geeft zijn tl-buizen nummers als identificatie van de lichtkleur. Voor ons aquarium zijn de buizen in de 80- en de 90-serie en de Aquarelle van belang. De 90-serie heeft in principe dezelfde kleuren als de 80-serie, maar het lichtrendement van de 90-serie is groter dan van de 80-serie en geeft daardoor wat meer licht. Het schijnt op dit moment (eind 2007) zo te zijn, dat de 90- en misschien ook de 80- serie van Philips gaan verdwijnen. Informatie daarover geeft de handelaar.

Sylvania voert als identificatie van de lichtkleur namen voor de lichtkleur. Voor ons zijn van belang: daglicht, koelwit, warmwit, gro-lux en aquastar.

Er worden nog andere kleuren en merken door aquaristen gebruikt. Maar dat is een kwestie van toeval, smaak of van speciale eisen, die de levende have in de bak aan de lichtkleur stelt.

Groeilicht en kijklicht
Er is een duidelijk verschil tussen groeilicht en kijklicht. Zoals ik al schreef, zijn de lichtkleuren als groeilicht voor de planten niet zozeer van belang, enkele uitzonderingen daargelaten. Wel van groot belang is, dat het kijklicht dat de bak uitstraalt bij de toeschouwer als aangenaam om naar te kijken overkomt. Het is aan te raden om niet de gehele verlichting boven de bak uit één kleur samen te stellen, omdat een tl-buis nooit een gelijke hoeveelheid van alle stralen afgeeft. Koelwitte lampen stralen bijvoorbeeld meer blauw dan rood licht uit en van warmwitte lampen is dat net weer andersom. Door alleen maar daglichtlampen krijgen de planten veel blauwe stralen en weinig rode. Ook zal een bak, die alleen maar met daglichtlampen verlicht wordt, een grijze, doodse sfeer uitstralen. Het warme en aangename in dat licht ontbreekt geheel, zodat het niet fijn is om naar zo'n bak te kijken. Maar omdat smaken nu eenmaal verschillen, zal een prettige combinatie van lichtkleuren voor iedereen weer anders zijn.

Lichtduur
De lichtduur zal voor elk aquarium weer anders zijn. Hoe je de brandduur van je verlichting ook instelt, het gaat er in grote lijnen om dat de verlichting 's morgens langzaam in een paar uur op volle sterkte gaat branden en 's avonds ook langzaam naar het avondlijke sfeerlicht overgaat. Het volle licht dient tussen ongeveer 12.00 uur en 16.00 uur op de bak te staan. Na 20.00 moet er alleen sfeerlicht branden en geen groeilicht. De planten gaan zich na ongeveer 20.00 uur dichtvouwen en nemen de slaapstand aan. Ze zullen dan niet meer assimileren en het teveel aan licht komt alleen ten goede aan algen. Het is eigenlijk beter om na 20.00 uur helemaal geen licht meer boven de bak te hebben. Maar dan zit je de hele avond tegen een donkere bak aan te kijken en dat is ook niks. Dit zijn natuurlijk geen absolute gegevens maar een handreiking, waarbinnen je zelf kunt experimenteren.

De andere afleveringen
1/15: Inleiding: aanschaf en inrichting van een aquarium (1/2)
2/15: Inleiding: aanschaf en inrichting van een aquarium (2/2)
3/15: Inrichting van de bak: beplanting (1/2)
4/15: Inrichting van de bak: beplanting (2/2)
5/15: Vissen kopen
6/15: Onderhoud
7/15: Voeding voor vissen
8/15: Voeding voor aquariumplanten
9/15: Het voorkomen en bestrijden van algen
10/15: Het voorkomen en bestrijden van visziekten
11/15: De verlichting
12/15: De meest voorkomende aquariumplantensoorten (1/2)
13/15: De meest voorkomende aquariumplantensoorten (2/2)
14/15: Een aantal vissoorten (1/2)
15/15: Een aantal vissoorten (2/2)