Voor starters (8/15)
Alles over het opzetten en onderhouden van een tropisch zoetwatergezelschapsaquarium

Voeding voor aquariumplanten

Tekst: Wim Steinhoff (Natuurvrienden Zwolle, Zwolle) - foto's en tekeningen: Frans Maas

 
In een gemiddeld aquarium staan heel veel meer planten op een dm2 dan in de natuur

Voeding voor aquariumplanten? Ja, planten hebben ook voedsel nodig. Het plantenvoedsel, dat in een aquarium ontstaat door omzetting van de afvalstoffen in voedingsstoffen door bacteriën is over het algemeen niet voldoende om onze grote plantenbestanden in relatief weinig water te voeden. Want in de vrije natuur komt nergens zoveel plantenmassa per liter water voor als in onze aquaria. Als we in onze bakken de vrije natuur met de hoeveelheid plantenmassa per liter water willen benaderen, dan konden er hooguit een paar planten in een aquarium groeien. Maar in een goed beplante bak staan zomaar een paar honderd of nog wel meer planten, waarvan verwacht wordt dat ze altijd goed groeien.

Echte waterplanten hebben cellen, waarmee ze het voedsel direct uit het water kunnen opnemen. Moerasplanten nemen hun voedsel over het algemeen met de wortels uit de bodem op. Een aantal moerasplanten haalt ook een gedeelte van zijn voedsel uit het water. Die zijn min of meer aan
  Kleipapje injecteren
Met een grote injectiespuit, vaak gemakkelijk te krijgen bij een veeartsenpraktijk, waarvan - indien nodig - het tuitje met een luchtslangetje of een rietje verlengd kan worden, is gemakkelijk een kleipapje in de bodem te injecteren; de klei kan naar believen met meststoffen en/of sporenelementen worden verrijkt
het onderwaterleven in onze aquaria aangepast. Voedingsstoffen in de vorm van kleibolletjes, turf, voedingscapsules (in de handel verkrijgbaar) of iets dergelijks kunnen we bij de wortels van de planten die dat nodig hebben aanbrengen. Je kunt het beste echte roodbakkende pottenbakkersklei gebruiken of kleibolletjes in de handel kopen. Klei dat rechtstreeks uit de rivieren gehaald is, is verdacht door verontreiniging en kunnen we beter niet gebruiken.

Ook kunnen we voeding in vloeibare vorm met een grote injectiespuit bij de plantenwortels spuiten. Bij Vallisneria, waterpest en hoornblad kunnen we een paar stukjes bordkrijt, waar de gele laag afgeschraapt is, of een paar stukjes Sepia bij de wortels stoppen. Daarmee voldoen we aan hun kalkbehoefte. Let erop, dat je echt krijt gebruikt en geen kunststof.

Ons plantenbestand heeft voedingsstoffen in de vorm van metalen, mineralen en sporenelementen nodig. Ook op de plantengroei is de wet van het minimum van toepassing. Dat betekent, dat als er ook maar één voedingsstof ontbreekt of in te geringe hoeveelheid aanwezig is, de planten niet zullen groeien. Ook al zijn de overige voe- dingsstoffen in voldoende hoeveelheid of in overmaat aanwezig.

Er is goed plantenvoedsel van diverse merken in de aquariumhandel te koop. Informatie daarover kan de handelaar geven. Dosering steeds volgens de gebruiksaanwijzing. In deze plantenvoedingen zijn alle sporenelementen en metalen in de hoeveelheden aanwezig, die de planten nodig hebben om te kunnen groeien. Elke dag eenzevende deel van de weekdosering (of eenveertiende deel van een tweewekelijkse dosering) toevoegen is beter dan in één keer de gehele aangegeven dosering. De reden daarvoor is, dat bepaalde voedingsstoffen, zoals belangrijke sporenelementen, in het water na korte tijd worden verbruikt of onstabiel worden. Daardoor kunnen ze niet als voorraad worden aangelegd. De fabrikanten hebben wel mogelijkheden om ervoor te zorgen, dat de voedingsstoffen niet voortijdig oxideren, door de moleculen van de voedingsstoffen te omgeven met voedingsstofdragers. Maar ik vind een week of zelfs twee weken erg lang om met de voorraad voedingsstoffen in een aquarium te doen. Je voegt dan op de eerste dag erg veel voedingsstoffen toe en je weet nooit precies wanneer ze werkelijk verbruikt zijn. In de natuur worden deze stoffen permanent aangevuld, respectievelijk in stabiele verbindingen van voedingssubstanties aangevoerd. Gebruik alleen voeding, dat voor aquariumplanten bestemd is en geen voeding voor kamerplanten zoals Substral, Chrysal of iets dergelijks. Die zijn niet geschikt en kunnen allerlei algenproblemen veroorzaken.

IJzer (Fe2+) = ferro of Fe(II) is in de aquariumsituatie niet stabiel en zal in korte tijd omgezet worden in Fe3+ = ferri of Fe(III) en is daardoor onbereikbaar voor onze aquariumplanten. Er zijn plantenvoedingen te koop, die wel ijzer bevatten. In die gevallen zijn ook de ijzermoleculen omgeven door voedingsstofdragers, de zogenaamde chelaten, waardoor het Fe2+ stabieler is en niet snel omgezet wordt in Fe3+. Als we deze voedingsstoffen gebruiken, hoeven we geen ijzer apart aan het water toe te voegen. Bij plantenvoedingen zonder Fe2+ moeten we dat wel doen. In de handel is Fe2+ van diverse merken te koop.

Alle planten hebben buiten de hiervoor behandelde plantenvoedingen ook kooldioxide (CO2) en water nodig. Dat zetten ze, eenvoudig gezegd, onder invloed van licht om in glucose en zuurstof. Dat proces noemen we fotosynthese. De planten gebruiken de glucose voor de opbouw van hun cellen en de zuurstof wordt aan het water of aan de lucht afgegeven, bestemd voor de ademhaling van levende wezens, dus ook van de planten zelf. In werkelijkheid is dat proces veel complexer. Maar in dit kader is dat niet van belang.

Aquariumplanten hebben water genoeg. Dat hebben ze steeds om zich heen. Maar kooldioxide moet vaak extra toegevoegd worden. De bacteriën, vissen en de planten zelf scheiden wel kooldioxide af, dat voor de planten beschikbaar is, maar dat is over het algemeen te weinig om een groot plantenbestand van kooldioxide te voorzien. Bovendien gaat door het filteren kooldioxide uit het water verloren.

Als er onvoldoende vrije kooldioxide in het water aanwezig is, onttrekken de planten het kooldioxide uit de bicarbonaten (oplosbare dubbelkoolzure kalk), dat in het water opgelost is. Daardoor veranderen de bicarbonaten in calciumcarbonaten (niet oplosbare koolzure kalk). De cellen in de bladeren van de planten trekken, eenvoudig gezegd, in deze situatie de bicarbonaten aan en halen daar het kooldioxide uit. De bicarbonaten veranderen dan in calciumcarbonaten en deze slaan op de bladeren van de snelgroeiende planten, bij de cellen die het kooldioxide opgenomen hebben, neer als een onoplosbare witte laag. Vooral bij waterpest is dat in zo'n situatie heel goed te zien. De bladeren kunnen helemaal wit bepoederd zijn. Dat proces heet biogene ontkalking. Door het verbruik van de in het aquarium aanwezige kooldioxide door de planten stijgt de pH bovendien tot ver in het alkalische gebied, met alle problemen die daaraan verbonden zijn. De calciumcarbonaten verstikken de planten en zijn een dankbare voedingsbodem voor ongewenste algen, die in het alkalisch wordende water snel kunnen groeien.
Doordat er op een bepaald moment geen kooldioxide meer in het aquarium aanwezig is, ook niet meer in de bicarbonaten, zullen de planten ophouden met groeien. Dat is in den regel vrij snel gebeurd. Als er weer vrije kooldioxide aan het water wordt toegevoegd, nemen de calciumcarbonaten op de bladeren het kooldioxide op en veranderen weer in bicarbonaten. Die lossen weer in het water op en daardoor verdwijnt de witte aanslag.
Als je de pH en de KH meet (die staan in relatie met elkaar), kun je aan de
Lucht happen  
Door een teveel aan CO2 zullen de aquariumbewoners aan het oppervlak gaan lucht happen. Eigenlijk kunnen zij hun eigen CO2 als stofwisselingsproduct niet meer kwijt. Aan het oppervlak is de kans het grootst. Het inbrengen van een steentje met een bellenstroom verdrijft een deel van de CO2.
hand van een tabel het kooldioxidegehalte in het water bepalen. Het juiste gehalte varieert tussen plusminus 4 en 37 mg/l. Als je minder kooldioxide dan 4 mg/l hebt, groeien de planten niet meer wegens het gebrek eraan.

Als je meer kooldioxide dan 37 mg/l hebt, loop je het risico, dat de vissen zuurstofgebrek krijgen en aan de oppervlakte lucht komen happen. Bovendien wordt de pH-waarde van het water dan te laag, vooral bij een lagere KH-waarde. Als je te weinig kooldioxide hebt, moet je meer toevoegen. Bij te veel kooldioxide moet je minder toevoegen en het in het water aanwezige teveel aan kooldioxide door een flinke waterbeweging, zoals doorluchten, verminderen. De CO2-gehalten zijn uiteraard niet absoluut. Ook die zijn slechts een handvat, waar je je aan vast kunt houden. De optimale hoeveelheid toegediende kooldioxide is voor elke bak weer anders. Deze optimale hoeveelheid kan voor dezelfde bak in de loop van de tijd ook weer veranderen. Je moet je vissen en planten goed observeren en naar behoefte kooldioxide toedienen.
Er zijn ook kooldioxidemeters in de handel, die je op de voorruit moet plakken en die met een kleurindicatie aangeven of er genoeg kooldioxide in het water aanwezig is.

Tabel met optimaal CO2-bereik
 Te veel CO2Optimaal
CO2-bereik
Te weinig CO2
pH 6,06,26,46,66,87,07,27,47,67,88,0
KH-waarde van het water verhogen 0,5159,35,93,72,41,50,930,590,370,240,15
1,03018,611,87,44,73,01,861,180,740,470,30
1,5442817,611,17,04,42,81,761,110,700,44
2,059372414,89,45,93,72,41,480,940,59
2,573463018,511,87,34,63,01,851,180,73
3,087563522148,75,63,52,21,40,87
3,510365412616,410,36,54,12,61,641,03
Optimaal bereik KH-waarde4,011875473018,711,87,54,73,01,871,18
5,01479359372314,79,35,93,72,31,47
6,017711271452817,711,27,14,52,81,77
8,02401499459372414,99,45,93,72,4
KH-waarde van het water verlagen1030018611874473018,611,87,44,73,0
1544028017611170442817,611,17,04,4
205903702401489459372414,89,45,9
CO2-gehalte in mg/l - Carbonaathardheid in graden KH

Als je een aquarium met een gesloten filter hebt, kun je eigenlijk alleen
  Professioneel CO2-diffusieapparaat
Een professioneel CO2-diffusieapparaat van Dupla
maar kooldioxide toevoegen met de in de handel verkrijgbare kooldioxidesets, dure kooldioxidesystemen met een bellenteller of door middel van vergisting van suiker.
Met de kooldioxidesets wordt uit een kleine cilinder, indien nodig, handmatig kooldioxide in een soort sifon gespoten, die in het aquariumwater hangt. Het water kan dan via contactuitwisseling het kooldioxide opnemen. Maar het effect van deze setjes is niet groot, want het systeem is passief. Je kunt het systeem actiever maken door een waterstroom onder langs de sifon te sturen. Het langs de kooldioxidekolom stromende water zal het kooldioxide sneller opnemen. Dat kan met behulp van een doorluchter of de uitstroom van het filter. Voor een beetje bak, boven een meter lengte, heb je al twee of drie van deze setjes nodig. Maar het voordeel is weer, dat het kooldioxide gemakkelijk en in zuivere vorm wordt toegediend. Maar het is eigenlijk geen gezicht, die sifons in het aquarium, ook niet aan de achterwand. Je kunt de sifons wel camoufleren, maar zorg er dan voor dat de werking optimaal blijft. Bovendien moet de toediening handmatig geschieden, zodat in perioden van afwezigheid niet altijd kooldioxide toegediend kan worden. Misschien dat een handige doe-het-zelver dit systeem wel automatisch kan maken.

In de kooldioxidesetjes moet je elke week het kooldioxide in de sifon verversen. Doordat er constant water onderaan tegen de kooldioxidekolom drukt, neemt dat water steeds kooldioxide op. Maar er zullen ook andere gassen, zoals zuurstof, uit het water in het kooldioxide dringen, die daarna niet meer door het water opgenomen kunnen worden. Op een bepaald moment zal de kolom meer andere gassen dan kooldioxide bevatten en dat is niet de bedoeling. De kooldioxidekolom vermindert dan nog maar nauwelijks. Dat verversen doe je door het slangetje even van de cilinder te halen. Dan stroomt de sifon vanzelf vol met water, het gas door het slangetje naar buiten duwend. Slangetje weer op de cilinder, op de knop drukken en verse kooldioxide loopt in de sifon en drukt het water er weer uit.

We kunnen ook kooldioxide opwekken door vergisting van suiker. Daar
CO2-voorziening  
Twee gekoppelde jerrycans, die afzonderlijk met tussenpozen van circa 2 weken worden aangezet, leveren voortdurend een betrekkelijk constante CO2-voorziening. Als men in de kring een luchtballon opneemt, kan de afgifte geregeld worden, zonder dat het gevaar bestaat, dat de plasticjerrycans kapot springen.
hebben we een jerrycan voor nodig van minimaal 5 liter. Daarin maken we een oplossing van 3 liter lauw water, 1 pond suiker en 15 gram bakkersgist. Dat zal na verloop van 24 uur kooldioxide ontwikkelen, dat je in het aquarium kunt laten ontsnappen, o.a. door een bruissteentje. Dat kooldioxide kan dan door de planten opgenomen worden. Maar van dat gas is maar een klein deel bruikbaar voor de planten. Verder is het een zogenaamd gearomatiseerd gas, dat schimmel, gelijk aan de schimmel die in het tankje ontstaat, op het bruissteentje vormt. Bij deze wijze van kooldioxidetoediening moet het systeem goed in de gaten worden gehouden en de schimmels die op het bruissteentje ontstaan steeds goed weggehaald worden. Ook moet je ervoor zorgen, dat de inhoud van de jerrycan niet in de bak kan hevelen. Je zult begrijpen dat de gevolgen daarvan dramatisch kunnen zijn. Dus: de jerrycan lager plaatsen dan het aquarium! Maar niet te laag, want dan is er weer te veel druk nodig om het kooldioxide in de bak te laten stromen.

Als je een biologisch filter met een kooldioxidecompartiment hebt, kan kooldioxidetoevoeging al veel effectiever geschieden. Dan kun je met een grote cilinder werken en het kooldioxide automatisch toevoegen. Bovendien is dit systeem goedkoper dan met de setjes of andere systemen, omdat je de beschikking hebt over een veel grotere hoeveelheid
  Zelf gebouwde CO2-diffusor
Een zelf gebouwde CO2-diffusor
kooldioxide, dat relatief goedkoop is.
We moeten er bij kooldioxidetoediening aan denken dat planten, die eraan gewend zijn geraakt, in een kooldioxideloze periode een terugslag krijgen. Dat kan ook met planten gebeuren die vanuit een bak met kooldioxidebemesting in een bak zonder kooldioxidebemesting worden overgeplant. Mijn ervaring is dat aquariumplanten, die alle voedingsstoffen en geforceerd kooldioxide krijgen toegediend, niet alleen beter groeien en mooier van kleur worden, maar ook beter bestand zijn tegen plantenziekten en eventueel te gebruiken geneesmiddelen tegen visziekten. De planten maken dan namelijk betere en sterkere cellen aan voor hun eigen opbouw. Ook zullen ze na het toppen sneller wortelen en aanslaan.
Ik heb onlangs een zeer hardnekkige stip in mijn bak gehad. Ondanks de uiteindelijk nodige medicijnen heeft de plantengroei in mijn bak er niet onder geleden. Zelfs de echte waterplanten hebben geen blad laten vallen en groeiden flink door. Dat bewijst voor mij zonder meer de groeikracht van planten onder gunstige omstandigheden.

In het volgende hoofdstuk ga ik het hebben over algenbestrijding. Hoewel enige algengroei niet erg is, dienen we overmatige alg te bestrijden. Dat belemmert het functioneren van planten. En het is niet zon fraai gezicht. Dat bestrijden doen we op een biologische en niet op een chemische wijze.

De andere afleveringen
1/15: Inleiding: aanschaf en inrichting van een aquarium (1/2)
2/15: Inleiding: aanschaf en inrichting van een aquarium (2/2)
3/15: Inrichting van de bak: beplanting (1/2)
4/15: Inrichting van de bak: beplanting (2/2)
5/15: Vissen kopen
6/15: Onderhoud
7/15: Voeding voor vissen
8/15: Voeding voor aquariumplanten
9/15: Het voorkomen en bestrijden van algen
10/15: Het voorkomen en bestrijden van visziekten
11/15: De verlichting
12/15: De meest voorkomende aquariumplantensoorten (1/2)
13/15: De meest voorkomende aquariumplantensoorten (2/2)
14/15: Een aantal vissoorten (1/2)
15/15: Een aantal vissoorten (2/2)